By Owrang Editorial

From rebellion to creation: a reading of Forough Farrokhzad's Another Birth

Forough, who in Captive, The Wall and Rebellion stood against prohibitions with youthful passion, is, by the time she wrote Another Birth, a woman who, through love, suffering and a poet's way of seeing, has arrived at a new understanding of herself and the world. Her poetic language has changed, so much so that a new poet seems to have stepped forward. Is Another Birth a metaphor for the poet's inner transformation and self-knowledge, or a new birth in poetry? Or both?

From Rebellion to Love

Forough published her first collection, Captive (Asir), in 1955, at the start of her adult life. Its poems spoke of the desires and longings of a young woman who felt bound by the conventions of family and society, and that frankness about a woman's feelings put the book at the centre of controversy. Forough had foreseen it. According to the Poetry Foundation, in a note at the end of Captive she wrote that perhaps because no woman before her had taken a step to break the bonds on women's hands and feet, and because she was the first to do so, such an uproar had been made over her.

A year later, in The Wall (Divar), she published the poem "Sin." "Sin" is not a confession of pleasure; it is a declaration of it. Forough voices the pleasure of lovemaking openly and, by ironically calling it sin, stands against her time's judgment of women. Even so, Homa Katouzian, in the essay "Of the Sins of Furūgh Farrukhzād," points out that the defiant tone of Forough's early poems also hides guilt and bewilderment. In "Sin" Forough voices pleasure openly, yet she has not wholly broken with the language and moral valuations of her time, and it is this tension that gives meaning to the later transformation of her poetic language. Years later, in Another Birth, the same feeling is depicted in another way.

In the poem "Another Birth" she calls her whole existence a "dark verse" (in Persian, ayeh is both a verse of scripture and a sign), a darkness that, by repeating love within itself, joins the beloved to the dawn. Can one hear in this dark verse an echo of the dark view of women held in her time, or can one see it as a womb from which dawn is born? "Verse," with its religious resonance, raises the poet's earthly existence, shaped by love, to the level of understanding truth, and in the same poem Forough binds the beloved to tree, water and fire. Here woman is no longer only the object of a man's love; she is herself the source of meaning and creation.

The Birth of a Language, and a Dialogue with World Poetry

In conversation with Sadreddin Elahi about Another Birth, Forough said: "My poetry has grown along with me" (our rendering). The sentence is a key to reading this collection. In her early poems emotion was often stated more directly; in Another Birth, feeling becomes incarnate in the image. When she plants her hands in the garden bed and is certain they will turn green, a person to whom the world has given only a small share finds the possibility of growing within herself. The hand is the instrument of work and creation, and planting her hands in the soil joins the poet's creative power to the natural world, just as in the dark verse she had bound the beloved to tree, water and fire. In "Conquest of the Garden," too, garden, water and mirror share in making the meaning of love.

Scholars have also read this transformation in relation to modern world poetry. In a study in the journal CLCWeb (2024), Mona Monsefi examines the Christian motifs and religious language of "Earthly Verses," one of the poems in this collection, alongside T. S. Eliot's The Waste Land. In his book Reorienting Modernism in Arabic and Persian Poetry (Cambridge University Press, 2022), Levi Thompson shows that this dialogue continued after Another Birth, writing of the profound affinities between the poem "Let Us Believe in the Beginning of the Cold Season" and The Waste Land.

Forough herself, however, saw the relationship differently. According to Neda Alizadeh Kashani in Women Poets Iranica, Forough said that she paid attention to the content of Western literature, not its meter, and regarded Nima's influence on her language and form as fundamental. Her engagement with world poetry therefore shows less in form than in theme and in the widening of the possibilities of the image: in her encounter with world literature, Forough finds new ways to express her own experience and re-creates them in her own language and poetic world.

Another Birth is not an entirely even collection. A poet testing the possibilities of her own language sometimes arrives at a declamatory tone that diminishes the delicacy of the images, and sometimes comes close to satire. "O Bejewelled Land" is one of the clearest expressions of this experiment, a poem in which bitter satire becomes a means of criticising social relations and individual identity:

"I have conquered / I have registered myself / … / and my existence was fixed by a number / so long live 678, issued from District 5, resident of Tehran" (our rendering)

By using the word "conquered" ironically, Forough reduces victory to being registered in the bureaucratic system, where a person's identity is reduced to a number on an identity card. The poem's satire springs from the contrast between the claim of victory and the reality of this numerical identity.

Woman, Society and Creation

In Another Birth, Forough's view of poetry, of people and of society is transformed, and her stand against the limits of tradition takes on a new form. In an age when a woman was mostly defined in relation to father, husband and child, Forough no longer merely demands the right to desire and to love; she shows woman's capacity to know and to create the world. "The Wind-Up Doll" is first of all an image of a woman's condition and of the roles imposed on her, and from there it can be read as a critique of any life emptied of agency and awareness, and "Earthly Verses" carries the poet's gaze from private experience to the collective fate of humankind.

It is this independent voice that has led Western readers to compare Forough with poets such as Sylvia Plath and Adrienne Rich, although resemblance does not necessarily mean influence. In her article "The Western Reception of Forugh Farrokhzad: New Orientalism and Confessional Poetry" (2023), Raluca Panait warns that presenting Forough as "the Sylvia Plath of Iran" may place her independent literary identity in the shadow of Western models. Neda Alizadeh Kashani looks at the comparison from the other side, noting that Rich herself, in her foreword to the anthology The Other Voice (1976), which included Forough's poetry in English, praised the women poets of the anthology for breaking silence and counted Forough, too, among the "powerful women." These comparisons widen our sense of Forough's place in world poetry, but understanding her poetry still requires attention to her own historical experience, language and literary tradition.

For all this, love in Forough's poetry does not lead to certain salvation, nor does awareness free her from loneliness and doubt. Forough does not banish desire, fear, the need for affection, and doubt from the realm of being human. She accepts the human being with all their traits, but she does not stay silent before whatever deprives them of a conscious and free life.

A Birth That Never Ends

At the end of the poem "Another Birth," a sad little fairy dies with a kiss in the night and is born again with a kiss at dawn. In Forough's world, birth is not a one-time event.

Forough drew on the tradition of Persian poetry, on the experience of life and love, and on her acquaintance with the art and literature of the world, but the outcome of these encounters was a voice that cannot be reduced to any one of its sources.

Perhaps the answer to the opening question does not lie in separating the poet from the poetry. Another Birth is not only the account of the poet's transformation; the poem itself is the stage on which that transformation takes place. Forough arrived at the new language of her poetry when she learned to turn the whole of her being, without denying desire, suffering and contradiction, into artistic creation.

Sources:
1. Levi Thompson, Reorienting Modernism in Arabic and Persian Poetry, ch. 6 "Winter in the Modernist Garden: Furūgh Farrukhzād's Posthumous Poetry and the Death of Modernism", Cambridge University Press, 2022.
2. Mona Monsefi, "Christian Motifs in Forough Farrokhzad's Works: A Comparison with T. S. Eliot's Poetry", CLCWeb: Comparative Literature and Culture 26.3, 2024.
3. Raluca Panait, "The Western Reception of Forugh Farrokhzad: New Orientalism and Confessional Poetry", Caietele Echinox 45, 2023, pp. 214-225.
4. Neda Alizadeh Kashani, "Networking Women Poets: Connecting Furūgh Farrukhzād and Adrienne Rich", Women Poets Iranica, 2024.
5. Sadreddin Elahi, interview with Forough Farrokhzad, Sepid va Siah, 1966 (1345 SH).
6. Poetry Foundation, "Forugh Farrokhzad," on the afterword to Captive
7. Homa Katouzian, "Of the Sins of Furūgh Farrukhzād," Women Poets Iranica, 2025
8. Forough Farrokhzad, "Ey marz-e por gohar" ("O Bejewelled Land"), in Tavallodi Digar (Another Birth), Tehran: Morvarid, 1342 SH (1963–64); text on Persian Wikisource

تحریریهٔ اورنگ

از عصیان تا آفرینش، خوانشی از «تولدی دیگر» فروغ فرخزاد

فروغ، که در «اسیر»، «دیوار» و «عصیان» با شور جوانی در برابر ممنوعیت‌ها ایستاده بود، اکنون، در آستانهٔ تولد «تولدی دیگر»، زنی است که از راه عشق، رنج و نگاه شاعرانه به شناختی تازه از خود و جهان رسیده است. زبان شعرش دگرگون شده، چنان‌که گویی شاعری دیگر پا به میدان نهاده است. آیا «تولدی دیگر» استعاره‌ای است از تحولات درونی شاعر و شناخت خویش، یا زایش نوینی در شعر؟ یا هر دو؟

از عصیان تا عشق

فروغ نخستین مجموعهٔ شعرش، «اسیر»، را در سال ۱۳۳۴ و در آغاز جوانی منتشر کرد. شعرهای این دفتر از خواست‌ها و دلتنگی‌های زنی جوان می‌گفتند که خود را در بند قراردادهای خانواده و جامعه می‌دید، و همین بی‌پروایی در بیان احساس زنانه، کتاب را به کانون جنجال بدل کرد. فروغ این جنجال را پیش‌بینی کرده بود. به نقل از Poetry Foundation، او در یادداشتی که در پایان «اسیر» آورد، نوشت شاید چون پیش از او هیچ زنی برای گشودن بندهایی که دست و پای زنان را بسته بود گامی برنداشته، و او نخستین کسی است که چنین می‌کند، این‌همه هیاهو بر سرش برپا شده است.

یک سال بعد، در دفتر «دیوار»، شعر «گناه» منتشر شد. «گناه» اعتراف به لذت نیست؛ اعلام آن است. فروغ لذت معاشقه را بی‌پرده بر زبان می‌آورد و با «گناه» نامیدنش، به طعنه، در برابر داوری زمانه دربارهٔ زن می‌ایستد. با این همه، هما کاتوزیان در جستار «Of the Sins of Furūgh Farrukhzād» یادآوری می‌کند که لحن سرکش شعرهای آغازین فروغ، احساس گناه و سرگشتگی را نیز در خود پنهان دارد. فروغ در «گناه» لذت را آشکارا بیان می‌کند، اما هنوز به‌تمامی از زبان و ارزش‌گذاری اخلاقی زمانهٔ خود فاصله نگرفته است، و همین کشمکش است که دگرگونی بعدی زبان شعرش را معنادار می‌کند. سال‌ها بعد، در «تولدی دیگر»، همان حس به گونه‌ای دیگر تصویر می‌شود.

در شعر «تولدی دیگر» او همهٔ هستی خود را «آیه‌ای تاریک» می‌خواند، نشانه‌ای از تاریکی که با تکرار عشق در درون خویش، معشوق را به سحرگاه پیوند می‌زند. آیا می‌توان در این آیهٔ تاریک پژواکی از باور تاریک زمانه دربارهٔ زن شنید، یا می‌توان آن را زهدانی دید که سحر از آن زاده می‌شود؟ «آیه» با طنین دینی‌اش، هستی زمینی و عاشقانهٔ شاعر را به جایگاه درک حقیقت می‌رساند، و فروغ در همین شعر معشوق را به درخت و آب و آتش پیوند می‌زند. اینجا زن دیگر تنها موضوع عشق مرد نیست؛ خود سرچشمهٔ معنا و آفرینندگی است.

تولد زبان و گفت‌وگو با شعر جهان

فروغ در گفت‌وگو با صدرالدین الهی دربارهٔ «تولدی دیگر» گفته است: «شعر من با خود من پیش آمده است.» این جمله کلید خوانش این دفتر است. در شعرهای نخستین او عاطفه غالباً مستقیم‌تر بیان می‌شد؛ در «تولدی دیگر» احساس در تصویر حلول می‌کند. هنگامی که دست‌هایش را در باغچه می‌کارد و به سبزشدنشان یقین دارد، انسانی که جهان سهم اندکی به او داده، امکان روییدن را در وجود خود می‌یابد. دست ابزار کار و آفرینش است، و کاشتن دست‌ها در خاک، توان آفرینندگی شاعر را با جهان طبیعی پیوند می‌دهد، همان‌گونه که در آیهٔ تاریک معشوق را به درخت و آب و آتش پیوند زده بود. در «فتح باغ» نیز باغ و آب و آینه در ساختن معنای عشق شریک‌اند.

پژوهشگران این دگرگونی را در پیوند با شعر مدرن جهان هم خوانده‌اند. مونا منصفی در پژوهشی در مجلهٔ CLCWeb (۲۰۲۴)، نقش‌مایه‌های مسیحی و زبان دینی را در «آیه‌های زمینی»، یکی از شعرهای همین دفتر، در کنار «سرزمین هرز» تی. اس. الیوت بررسی می‌کند. لِوی تامپسون نیز در کتاب «بازنگری در مدرنیسم شعر عربی و فارسی» (انتشارات دانشگاه کمبریج، ۲۰۲۲) نشان می‌دهد که این گفت‌وگو پس از «تولدی دیگر» ادامه یافت؛ او از پیوندهای عمیق شعر «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد» با «سرزمین هرز» سخن می‌گوید.

اما خود فروغ این نسبت را به گونهٔ دیگری می‌دید. به نقل از ندا علیزاده کاشانی در Women Poets Iranica، فروغ گفته بود که از ادبیات غرب به محتوای آن توجه داشته، نه به وزنش، و تأثیر نیما را بر زبان و شکل شعرش تأثیری بنیادی می‌دانست. از این رو تأثیرپذیری او بیش از آنکه در قالب پیدا باشد، در مضمون و در گسترش امکانات تصویر دیده می‌شود، و فروغ در مواجهه با ادبیات جهان، امکانات تازه‌ای برای بیان تجربه‌های خود می‌یابد و آنها را در زبان و جهان شعری خویش بازآفرینی می‌کند.

«تولدی دیگر» مجموعه‌ای کاملاً یکدست نیست. شاعری که امکانات زبان خود را می‌آزماید، گاه به لحنی خطابی می‌رسد که از ظرافت تصویرها می‌کاهد، و گاه به طنز نزدیک می‌شود. «ای مرز پرگهر» یکی از جلوه‌های برجستهٔ این آزمون است؛ شعری که در آن طنز تلخ به ابزاری برای نقد مناسبات اجتماعی و هویت فردی تبدیل می‌شود:

«فاتح شدم / خود را به ثبت رساندم / … / و هستیم به یک شماره مشخص شد / پس زنده‌باد ۶۷۸ صادره از بخش ۵ ساکن تهران»

فروغ با کاربرد کنایی واژهٔ «فاتح»، پیروزی را به ثبت‌شدن در نظام اداری تقلیل می‌دهد؛ جایی که هویت فرد به شماره‌ای در شناسنامه فروکاسته می‌شود. طنز شعر از تضاد میان ادعای پیروزی و واقعیت این هویت عددی شکل می‌گیرد.

زن، جامعه و آفرینش

در «تولدی دیگر»، نگاه فروغ به شعر، انسان و جامعه دگرگون می‌شود و ایستادگی او در برابر محدودیت‌های سنت صورت تازه‌ای می‌یابد. در روزگاری که زن غالباً در نسبت با پدر، همسر و فرزند تعریف می‌شد، فروغ دیگر فقط حق میل و عشق را مطالبه نمی‌کند؛ توانایی زن را برای شناخت و آفرینش جهان نشان می‌دهد. «عروسک کوکی» در وهلهٔ نخست تصویری از وضعیت زن و نقش‌هایی است که بر او تحمیل می‌شود، و از آنجا می‌توان آن را نقد هر زیستنی دانست که از اختیار و آگاهی تهی شده، و «آیه‌های زمینی» نگاه شاعر را از تجربهٔ خصوصی به سرنوشت جمعی انسان می‌برد.

همین صدای مستقل است که خوانندگان غربی را به مقایسهٔ فروغ با شاعرانی چون سیلویا پلات و آدرین ریچ کشانده است، هرچند شباهت لزوماً به معنای تأثیر نیست. رالوکا پانائیت در مقالهٔ «بازتاب فروغ فرخزاد در غرب: شرق‌شناسی نو و شعر اعترافی» (۲۰۲۳) هشدار می‌دهد که معرفی فروغ به‌عنوان «سیلویا پلات ایران» ممکن است هویت ادبی مستقل او را زیر سایهٔ الگوهای غربی قرار دهد. ندا علیزاده کاشانی از سوی دیگر به این مقایسه می‌نگرد و یادآور می‌شود که خود ریچ، در پیش‌گفتار گلچین «The Other Voice» (۱۹۷۶) که شعر فروغ را به انگلیسی در بر داشت، شاعران زن این گلچین را به سبب شکستن سکوت ستود و فروغ را نیز در شمار «زنان نیرومند» آورد. این مقایسه‌ها امکان شناخت جایگاه جهانی فروغ را گسترش می‌دهند، اما شناخت شعر او همچنان نیازمند توجه به تجربهٔ تاریخی، زبان و سنت ادبی خودش است.

با این همه، نه عشق در شعر فروغ به رستگاری قطعی می‌انجامد و نه آگاهی او را از تنهایی و تردید رها می‌کند. فروغ میل، هراس، نیاز به محبت و تردید را از قلمرو انسان‌بودن بیرون نمی‌راند. انسان را با همهٔ ویژگی‌هایش می‌پذیرد، اما در برابر آنچه او را از زندگی آگاهانه و آزاد محروم می‌کند سکوت نمی‌کند.

تولدی که پایان نمی‌یابد

در پایان شعر «تولدی دیگر»، پری کوچک غمگینی با بوسه‌ای در شب می‌میرد و با بوسه‌ای در سحرگاه دوباره به دنیا می‌آید. تولد در جهان فروغ رویدادی یک‌باره نیست.

فروغ از سنت شعر فارسی، از تجربهٔ زندگی و عشق و از آشنایی با هنر و ادبیات جهان بهره برد، اما حاصل این برخوردها صدایی بود که به هیچ‌یک از سرچشمه‌هایش فروکاستنی نیست.

شاید پاسخ پرسش آغازین در جدایی شاعر و شعر نباشد. «تولدی دیگر» فقط روایت دگرگونی شاعر نیست؛ خود شعر صحنهٔ وقوع این دگرگونی است. فروغ زمانی به زبان تازهٔ شعر خود رسید که آموخت تمامیت وجودش را، بی‌آنکه میل و رنج و تناقض را انکار کند، به آفرینش هنری بدل کند.

منابع | Sources:
۱. Levi Thompson, Reorienting Modernism in Arabic and Persian Poetry, ch. 6 "Winter in the Modernist Garden: Furūgh Farrukhzād's Posthumous Poetry and the Death of Modernism", Cambridge University Press, 2022.
۲. Mona Monsefi, "Christian Motifs in Forough Farrokhzad's Works: A Comparison with T. S. Eliot's Poetry", CLCWeb: Comparative Literature and Culture 26.3, 2024.
۳. Raluca Panait, "The Western Reception of Forugh Farrokhzad: New Orientalism and Confessional Poetry", Caietele Echinox 45, 2023, pp. 214–225.
۴. Neda Alizadeh Kashani, "Networking Women Poets: Connecting Furūgh Farrukhzād and Adrienne Rich", Women Poets Iranica, 2024.
۵. صدرالدین الهی، گفت‌وگو با فروغ فرخزاد، «سپید و سیاه»، ۱۳۴۵.
۶. Poetry Foundation، «Forugh Farrokhzad»، دربارهٔ یادداشت پایانی «اسیر»
۷. Homa Katouzian, "Of the Sins of Furūgh Farrukhzād", Women Poets Iranica, 2025
۸. فروغ فرخزاد، «ای مرز پر گهر»، در «تولدی دیگر»، تهران، انتشارات مروارید، ۱۳۴۲؛ متن در ویکی‌نبشتهٔ فارسی